Bakı, 4 noyabr, AZƏRTAC

Müasir dövrdə enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi inkişaf və ekoloji dayanıqlılıq beynəlxalq münasibətlərin əsas prioritetlərindən birinə çevrilib. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, Xəzər dənizindəki enerji ehtiyatları, əlverişli Günəş və külək şəraiti, inkişaf etmiş enerji infrastrukturu, eləcə də Avropa ilə Asiya arasında yerləşməsi ölkəyə enerji sahəsində xüsusi strateji üstünlüklər qazandırır. Xüsusilə son illərdə yaşıl enerji siyasətinin genişləndirilməsi Azərbaycanın enerji strategiyasında yeni mərhələnin başlanğıcını qoyub.

Azərbaycanın alternativ enerji imkanları kifayət qədər genişdir. Bərpa Olunan Enerji Mənbələri üzrə Dövlət Agentliyinin məlumatlarına əsasən, ölkənin bərpaolunan enerji mənbələri üzrə iqtisadi cəhətdən səmərəli və texniki baxımdan yararlı potensialı təxminən 27 min meqavat (MVt) qiymətləndirilir. Bu potensialın mənbələr üzrə bölgüsü belədir: Günəş enerjisi üzrə 23 min MVt, külək enerjisi üzrə 3000 MVt, bioenerji üzrə 380 MVt, dağ çaylarının hidroenerji potensialı üzrə isə 520 MVt.

Bununla yanaşı, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda dəniz külək enerjisinin texniki potensialı 157 giqavat (GVt) qiymətləndirilir. Bu göstərici Azərbaycanın gələcəkdə yalnız daxili enerji tələbatını ödəyən deyil, həm də böyük həcmdə yaşıl elektrik enerjisi ixrac edən ölkəyə çevrilə biləcəyini göstərir.

Ötən il külək və Günəş elektrik stansiyalarında ümumilikdə 769,5 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal olunub. Bu göstərici əvvəlki illə müqayisədə 162,3 milyon kilovat-saat artıb. Bu da ölkədə alternativ enerji istehsalının genişləndirilməsinin konkret göstəricisidir.

Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biri beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsi və iri enerji layihələrinin həyata keçirilməsidir. Qaradağ Günəş Elektrik Stansiyası bu sahədə mühüm layihələrdən biridir. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin (BƏƏ) “Masdar” şirkəti ilə əməkdaşlıq çərçivəsində inşa edilmiş stansiyanın gücü 230 MVt-dır. Stansiyanın ildə təxminən 500 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal etməsi, 110 milyon kubmetr təbii qaza qənaət olunmasına və atmosferə karbon emissiyalarının 200 min ton azaldılmasına imkan yaradacağı gözlənilir.

Digər mühüm layihə Xızı-Abşeron Külək Elektrik Stansiyasıdır. Gücü 240 MVt olan bu layihə Azərbaycanın külək enerjisi potensialından istifadənin genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə də alternativ enerji layihələri həyata keçirilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları hidroenerji, Günəş və külək enerjisi baxımından böyük imkanlara malikdir. Energetika Nazirliyinin məlumatına əsasən, azad edilmiş ərazilərdə ümumi gücü 307 MVt olan 38 kiçik su elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir. Əlavə olaraq, 48,5 MVt gücündə 11 stansiyanın tikintisi nəzərdə tutulur.

Cəbrayıl rayonunda isə 340 MVt gücündə Şəfəq Günəş Elektrik Stansiyası layihəsi həyata keçirilir. Bu layihələr həmin ərazilərin enerji təminatının yaxşılaşdırılması ilə yanaşı, Qarabağın yaşıl enerji zonasına çevrilməsinə də xidmət edir.

Azərbaycanın enerji siyasətində əsas məqsədlərdən biri alternativ enerji istehsalını artırmaqla yanaşı, ölkəni regionun mühüm enerji tranzit mərkəzinə çevirməkdir. Bu baxımdan Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Avropa arasında yaradılan enerji əlaqələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın tranzit imkanları bir neçə mühüm amilə əsaslanır. Bunlara Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ölkələri ilə enerji əməkdaşlığı, Gürcüstan vasitəsilə Qara dənizə və Avropa bazarlarına çıxış, eləcə də Türkiyə üzərindən Avropa enerji bazarına inteqrasiya daxildir. Bu amillər Azərbaycanın ənənəvi enerji tranzitində qazandığı təcrübəni gələcəkdə yaşıl enerji sahəsinə də tətbiq etməsinə imkan yaradır.

Azərbaycanın alternativ enerji tranziti üzrə ən mühüm strateji layihələrindən biri Xəzər–Qara dəniz–Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizidir. 2022-ci il dekabrın 17-də Buxarestdə Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında yaşıl enerjinin inkişafı və ötürülməsi üzrə strateji tərəfdaşlıq haqqında saziş imzalanıb. Layihənin əsas məqsədi Xəzər dənizində və Azərbaycanda istehsal ediləcək bərpaolunan elektrik enerjisinin Gürcüstan vasitəsilə Qara dənizdən keçən sualtı elektrik kabeli ilə Rumıniyaya və digər Avropa ölkələrinə çatdırılmasıdır.

Bu il layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırmasının tamamlanması və beynəlxalq investorlara təqdim edilməsi onun praktiki icrası baxımından mühüm mərhələ olub. Layihə reallaşarsa, Azərbaycan Avropanın enerji təchizatında yalnız təbii qaz deyil, həm də bərpaolunan elektrik enerjisi üzrə mühüm tərəfdaşlardan birinə çevrilə bilər.

Azərbaycanın yaşıl enerji tranzitində digər mühüm istiqamət Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlıqdır. Bu əməkdaşlığın məqsədi Mərkəzi Asiyanın Günəş və külək enerjisi potensialını Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycanla əlaqələndirmək, daha sonra isə Avropa bazarlarına ötürməkdir. Asiya İnkişaf Bankı və Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı da Xəzər Yaşıl Enerji Dəhlizinin texniki-iqtisadi araşdırmalarına dəstək göstərmək məqsədilə bu prosesə cəlb olunub.

Bu layihənin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan gələcəkdə Mərkəzi Asiyada istehsal edilən yaşıl enerjinin Avropa istiqamətində ötürülməsində əsas əlaqələndirici ölkələrdən birinə çevrilə bilər. Beləliklə, ölkənin enerji tranzitindəki rolu Xəzərin qərb sahilindən Avropaya uzanan yeni elektrik enerjisi marşrutları hesabına daha da genişlənə bilər.

Aparılan təhlil göstərir ki, Azərbaycan alternativ enerji istehsalı və tranziti sahəsində mühüm regional və beynəlxalq potensiala malikdir. Ölkənin 27 GVt həcmində iqtisadi cəhətdən səmərəli bərpa olunan enerji potensialı, Xəzər dənizindəki 157 GVt-lıq texniki külək enerjisi potensialı, mövcud enerji infrastrukturu və əlverişli coğrafi mövqeyi bu sahədə strateji üstünlüklər yaradır.

Xüsusilə Xəzər–Qara dəniz–Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi və Mərkəzi Asiya–Azərbaycan enerji əməkdaşlığı ölkənin gələcək tranzit strategiyasının əsas istiqamətlərindəndir. Bu layihələrin reallaşması Azərbaycanı təkcə neft və qaz ixracatçısı deyil, həm də beynəlxalq yaşıl elektrik enerjisi ticarətinin mühüm iştirakçılarından birinə çevirə bilər.

Beləliklə, Azərbaycanın enerji siyasətində baş verən transformasiya ənənəvi enerji ixracından alternativ enerji istehsalı və tranzitinin genişləndirilməsinə doğru strateji keçidi ifadə edir. Bu keçidin uğuru investisiyaların həcmi, infrastrukturun inkişafı, beynəlxalq əməkdaşlıq və texnoloji modernləşmədən asılı olacaq. Uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında enerji körpüsü rolunu oynayan və yaşıl enerji bazarında mövqeyini möhkəmləndirən regional enerji mərkəzinə çevrilə bilər.

_{Müəllif - Rabil Kətanov}