Qusar rayonu 1930-cu ildə, Quba əyaləti bölünərkən yaradılıb. Coğrafi mövqeyinə görə “Şimal qapıları” adlandırılan Qusar şəhəri Azərbaycanın şimalında son böyük yaşayış məntəqəsidir. Güman edilir ki, bu ərazidə insan məskənləri eramızdan əvvəl II minilliyin sonunda meydana gəlib. Burada bu günə qədər müxtəlif dövrlərə aid bir çox tarixi abidələr, eləcə də səyyahlarda böyük maraq doğuracaq görməli yerlər qalmaqdadır.

Mixail Lermontovun ev-muzeyi

Monarxiya əleyhinə çıxışları və azadlıqsevərliyinə görə rus şairi Mixail Lermontov (1814-1841) Qafqaza sürgün edilmişdi. 1825-1826-cı illərdə o, Qusarda yaşadı və burada “Qafqaz əsiri” və “Aşıq Qərib: türk nağılı” əsərlərini yazdı.

Görkəmli Azərbaycan yazıçısı və mütəfəkkiri Mirzə Fətəli Axundzadə ilə dostluq edən şair dostu Rayevskiyə məktubunda vurğulayırdı ki, tatar (Azərbaycan) dilini öyrənməyə başlayıb. M.Lermontov qeyd edirdi ki, Asiyada Azərbaycan dilini bilmək Avropada fransız dilini bilmək qədər vacibdir və bu dil geniş yayılıb.

Qusarda Lermontov tanışı (bəzi məlumatlara görə, qohumu), hərbi həkim, polkovnik-leytenant Aleksandr Aleksandroviç Marşevin evində qalıb. Onun keçmiş Dvoryanski küçəsindəki (sonralar Lenin küçəsi) birmərtəbəli evi qalmaqdadır. M.Lermontovun Qusarda olması şərəfinə Marşevin evi qarşısında hündür, ağ daş sütun ucaldılıb. Sütunun üzərində böyük rus şairinin barelyefi və xatirə lövhəsi var. Lövhədə bu şəhərdə qaldığı müddətdə şairin yazdığı məşhur misralar həkk olunub.

Qədim Əniğ

Əniğ kəndi rayon mərkəzindən 27 kilometr məsafədə, cənub-qərbdə, Qusarçayın sağ sahilində, Qusar-Zindanmuruq yolunun yanında yerləşir. Doqquz kəndi əhatə edən Qusarçay vadisinə də bu kəndin adı (Əniğ vadisi) verilib. Böyük dağın zirvəsində, təbii maneələrlə qorunan kənddə insanlar ta qədim zamanlardan yaşayıblar. Ərəb dilində yazılmış “Əbu Müslümün tarixi” adlı tarixi xronikada X əsrdə Azərbaycanda mövcud olan bir neçə kəndin, o cümlədən Əniğ kəndinin adı çəkilir. Rəvayətə görə, kənd adını vaxtilə burada yaşamış yerli hakim Əniğ ağanın adından alıb. Digər fərziyyəyə görə, Əniğ hun tayfalarının adı ilə bağlı toponimdir. Əvvəllər “ünüğ” olub, sonra dəyişərək “Əniğ” formasını alıb. 

Şahdağın ətəklərində yerləşən bu strateji əhəmiyyətli kənddə ərəb işğalından qorumaq üçün qala inşa edilib. Dəniz səviyyəsindən 1100 metr yüksəklikdə yerləşən, Salavat aşırımının arxasından, Qusarçayım sağ sahilindən boylanan Əniğ qalası (həmçinin Ənih, Eniğ, Anıx) Qusar rayonunun eyniadlı kəndində yerləşir. Qalanın müdafiə qabiliyyətini daha yaxşı təmin etmək üçün onun memarı ərazinin relyefinin bütün xüsusiyyətlərindən uğurla yararlanıb. Qala dik yamacda, nəhəng təpənin cənubunda yerləşir. Bir vaxtların möhtəşəm istehkam-qalasından bu günə iki fraqment qalıb. Onlardan birincisi 15-16 metr uzunluqda divardır. İkincisi qala qapılarının künc bürcüdür. Divarının eni 2 metr, bürcün diametri təxminən 6 metrdir. Qala qalıqlarının hündürlüyü 5,8-9,3 metrə çatır. Əniğ qalası qaya parçalarından və çay daşlarından inşa edilib. Gürcü dilində yazılmış “Xronoqrafi” kitabındakı (XIV) məlumatlara əsasən, IX əsrdən mövcud olan Əniğ qalasının 1288-ci ildə dağıdıldığını təxmin etmək olar.

Yerli əhali bu gün də hesab edir ki, qala xristianlarla müsəlmanlar arasında müharibə zamanı məhv olub. 1288-ci ildə Qızıl Orda qüvvələrinə qarşı döyüşdə Hülakü dövlətinin hökmdarı Arqun xanın ordusunda xidmət edən gürcü-xristianlar Əniğ qalasının müdafiəçilərinin arasında olub.

Qusarın Tac Mahalı

Kəndin mərkəzində yerləşən məscid Hindistandakı Tac Mahala bənzədiyinə görə belə adlanır. Əniğdə təmtəraqlı, dəbdəbəli evlər tikmək adəti çoxdan var. Deyilənlərə görə, bu məscidi tikdirən adam Hindistana səyahət zamanı Tac Mahalı görüb və öz kəndində buna bənzər məscid tikdirməyə qərar verib. Hərçənd çiy kərpicdən tikilən məscidin əslində, 300-ə yaxın yaşı olduğunu söylənilir. Məscidin üzərindəki lövhədə qeyd olunub ki, o, XIX əsrdə tikilib. İbadətgahın divarlarındakı rəsmlər diqqəti çəkir. Bu rəsmlər yenilənməsə də, rənglər parlaqlığını itirməyib. Rəsmlər natural, təbii bitki köklərindən əldə edilən boyalarla çəkilib.

Həzrə kəndi

XV əsrdə Şirvanda, onun şimal-şərq vilayətlərində dinclik Səfəvi sülaləsinə mənsub Şeyx Cüneyd və onun oğlu Heydər tərəfindən pozuldu. Şirvanı istila etmək niyyətində olan Şeyx Cüneyd Kür çayını keçərək Şirvan dövlətinin hüdudlarına daxil oldu. Şirvanşah Xəlilullah onun qarşısını kəsdi.1460-cı ildə Samur çayının sol sahilində yerləşən Qıpçaq kəndində baş verən döyüşdə qızılbaş qoşunları məğlubiyyətə uğradı, Şeyx Cüneyd isə həlak oldu. Şeyxin müridləri onun cənazəsini Samur çayının sağ sahilinə gətirərək Gülxan kəndində dəfn etdilər. Söhbət rayon mərkəzindən 53 kilometr məsafədə yerləşən Qusarın Həzrə (yerli əhali onu Yarqun adlandırır) kəndindən gedir. 

Həzrə kəndi pəhləvanları ilə məşhurdur. Burada indiyədək ənənəvi “Sim pəhləvan” yarışları keçirilir. Bu yarışlar milli bayramların ayrılmaz hissəsidir.

Şeyx Cüneyd türbəsi

Şah İsmayıl Xətainin babası olan Şeyx Cüneydin şərəfinə ucaldılmış türbə Qusarın ən mühüm tarixi-memarlıq abidələrindən biri sayılır. 

Artıq qeyd edildiyi kimi, Şeyx Cüneyd döyüşdə həlak olub və Həzrə kəndində dəfn edilib.

Məzarı üzərində türbə yəqin ki, daha sonralar tikilib. Abidənin fasadındakı kitabə də buna sübutdur. Şeyx Cüneydin cəsədinin qalıqlarının XVI əsrdə Ərdəbilə köçürülməsi barədə məlumatlar var. Bununla bağlı güman etmək olar ki, qalıqlar türbə tikildikdən xeyli sonra köçürülüb. Türbənin tikildiyi vaxt Səfəvilərin artıq qüdrətli hökmdarlar olduğunu nəzərə alsaq, deməli, tam mümkündür ki, Səfəvilər sülaləsinin möhkəmlənməsi uğrunda mübarizədə həlak olmuş əcdadının qalıqlarını köçürdükdən sonra Şah Təhmasib tikiliyə türbə xarakteri verərək onu Şeyx Cüneydə abidə kimi inşa etdirib.

Türbənin yaxınlığında qədim qəbiristanlıq yerləşir. Deyilənə görə, orada həlak olan döyüşçülər dəfn edilib.

Laza kəndi

Ləzgicə ona Latsar deyirlər. Dağların arasındakı dərədə yerləşən kənd iki hissədən ibarətdir. Kəndin ikinci hissəsi dağın o biri yamacında, Qəbələ rayonu ərazisində, Dəmirçayın sahilində yerləşir. Deyirlər ki, kəndin sakinləri məhz oradan köç edərək yeni məskən salıb və bu yeri Laza adlandırıblar. 

Laza kəndi Böyük Qafqaz sıra dağlarının, “Şah yaylaq” və Şahdağ zirvəsinin (4242 metr) ətəklərində yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 1300 metr hündürlükdə, Böyük Qafqaz sıra dağlarının aşırımlarından keçən karvan yollarının üzərində yerləşən kəndin ətrafı çox mənzərəlidir, qayalardan şəlalələr axıb tökülür.

Kənddə etnik ləzgilər yaşayır. Əcdadları leqlərin tarixi Azərbaycan ərazisindəki ən qədim dövlətlərdən biri olan Qafqaz Albaniyası ilə bağlıdır.

Sakinlər yüksək dağ kəndlərinə xas həyat sürür. Hər birinin təsərrüfatı var, quş, iri və xırdabuynuzlu heyvan saxlayırlar.

Laza kəndində ən məşhur tarixi abidə kəndin mərkəzində yerləşən 300 yaşlı məsciddir. Laza Azərbaycanda turistlərin ən çox üz tutduqları kəndlərdən biridir. Yay-qış kənd qonaqla dolu olur. Xüsusilə bura əcnəbilər çox gəlir. Onlar yerli əhalinin xüsusi olaraq öz həyətlərində tikdiyi otaqlarda yaşayır.

Kənd 26 evdən ibarətdir, 130 sakini və dörd illik təhsil verən məktəbi var.

“Suvar” Dağ-Turizm Mərkəzi

Bu mənzərəli yer Lazadan iki kilometr aralıda yerləşir. Azərbaycanın ən yüksək dağ turizm mərkəzi qış aylarında da fəaliyyət göstərir. Şahdağın ətəyində, dəniz səviyyəsindən 1850 metr yüksəklikdə salınmış mərkəzin ərazisi hər tərəfdən dağlarla əhatə olunub. Süni göl əraziyə xüsusi yaraşıq verir. 

Dağ yürüşlərinə çıxmaq, hündürlüyü 4000 metrdən çox olan zirvələri fəth etmək istəyənlər “Suvar” Dağ-Turizm Mərkəzində çalışanlardan yardım ala bilərlər. Həmçinin dağların ən yaxşı bələdçiləri sayılan və bu yerlərin hər qarışına bələd olan yerli kənd sakinlərinə də müraciət etmək olar. Onlar sizi 3000 metr yüksəklikdəki Şah yaylağa və Şahnabat yaylağına, yaxud 4243 metr hündürlüyə malik Şahdağ zirvəsinə, eləcə də Qızıl-Qaya massivindəki Heydər Əliyev zirvəsinə (3751 metr) çıxara bilərlər. Atla gəzintiyə çıxmaq istəyənlərin Yarudağa ikigünlük səfər etmək imkanı var.

Şahdağ Qış-Yay Turizm Kompleksi

Qışda Azərbaycanın bu ən yüksək nöqtəsinin təbiəti bənzərsiz dərəcədə gözəl olur. Artıq noyabrdan yağmağa başlayan qar mart ayınadək ərimir. Buradakı Şahdağ Qış-Yay Turizm Kompleksində qış idman növləri - xizək və snoubord sürmək, alpinizmlə məşğul olmaq üçün hər cür şərait var. Kompleksin ərazisində otel, restoran, xizək avadanlığı satışı və kirayəsi, habelə xizək məktəbi fəaliyyət göstərir.

Şahdağ Qış-Yay Turizm Kompleksi ilboyu işləyir. Xizək mövsümü burada mart ayına qədər davam edir, yayda isə kompleks dağ istirahəti həvəskarları üçün qapılarını açır.