Noyabrın 25-i Kəlbəcər Şəhəri Günüdür

Bakı, 25 noyabr, AZƏRTAC

2020-ci il noyabrın 25-i Azərbaycan tarixinə Kəlbəcərin erməni işğalından azad edildiyi gün kimi yazılıb. Üçtərəfli Bəyanata əsasən, həmin gün Kəlbəcər şəhəri də daxil olmaqla, rayonun 147 yaşayış məntəqəsi bir güllə atılmadan Azərbaycana təhvil verilib.

AZƏRTAC xatırladır ki, Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı Sərəncama əsasən, noyabrın 25-i Kəlbəcər Şəhəri Günü kimi qeyd olunur.

Qalalar, qalaçalar, mağaralar, kahalar məskəni

Kəlbəcər Azərbaycanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Bu ərazidə ibtidai insanın təşəkkül tapması və formalaşması dördüncü geoloji dövrlə bağlıdır. Bu dövr isə 4 milyon ildən artıq bir tarix deməkdir. Qədim tarixə malik Kəlbəcər ərazisində alban dövrünə aid çoxlu abidələr var. Bağlıpəyə kəndi yaxınlığında yerləşən Xudavəng kompleksi Ağdərə-Kəlbəcər avtomobil yolunun üzərində inşa edilib. Tarixi mənbələrə əsasən, VI-VII əsrlərdə alban knyazı tərəfindən tikilmiş kompleks XV əsrdə həmin knyazlığın dini məbədi olub. Sonralar məbəd bir neçə dəfə təmir edilib və yenidən qurulub. Nəhayət, məbədin sonuncu dəfə alban hökmdarı Həsən Cəlal tərəfindən yenidən inşa edildiyi deyilir. Həsən Cəlalın (1215-1261) həyat yoldaşı Minə Xatun bu məbəddə dəfn olunub.

Dağlar diyarında digər qədim alban abidələri - Laçın kəndində “Laçınqaya” qalası, Lev kəndində “Lev” kilsəsi , Qaraçanlı kəndində “Uluxan” qalası, Başlıbel kəndində “Aşağı qalaça” və “Yuxarı qalaça”, Çərəkdar kəndində Həsən Camal kilsəsi, Qanlıkənddə “Lök” qalası, Qalaboynu və Comərd qalaları də var.

Hər daşında tarix yatır...

Rayondakı “Soltan Heydər”, “Qurbağalı çay”, “Turşsu”, “Ayı çınqılı”, “Gəlin qayası”, “Böyük dəvəgözü”, “Sərçəli” rayonun ən iri və ən ucqar yaşayış məntəqəsi sayılan Başlıbel kəndindəki “Aşağı qalaça”, “Yuxarı qalaça”, “Nəbinin kahası” adlanan yerlərdəki qayaüstü təsvirlər bu ərazilərin qədim tarixə malik insan məskənləri olduğunu sübut edir. Sal daşlar üzərindəki təsvirlərdə ocaq başında oturmuş insan rəsmləri, əmək alətlərinin, ov səhnələrinin, qədim xalq oyunlarının təsvirləri Kəlbəcərin tarix və mədəniyyətinin qədimliyini özündə əks etdirir. Rayonun bir çox ərazilərində, o cümlədən Kəlbəcər şəhərində, Başlıbel və Otaqlı kəndlərində qədim tarixə malik məscidlər və su dəyirmanları da öz mövcudluğunu işğaladək qoruyub saxlayırdı. Təəssüf ki, erməni vəhşiliyi nəticəsində həmin abidələr tanınmaz hala düşüb.

Qədim şəhər mədəniyyətini özündə əks etdirən Keştək, Tirkeşəvənd, Başlıbel kəndlərində və Tərtər vadisi boyu ərazilərdəki qalalar tarixin müxtəlif dönəmlərindən indiyədək ulularımızın keçdikləri həyat yoluna işıq saçır. İstisu qəsəbəsində, Başlıbel, Qalaboynu, Qamışlı, Lev, Çovdar, Şahkərəm, Milli, Məmmədsəfi, Şurtan kəndlərində xristian və İslam mədəniyyətinə aid nişanələr hələ də qalır.

Rayonun Zar kəndinin ərazisi qədim insan düşərgəsi olmaqla yanaşı, həm də şəhər mədəniyyətini özündə əks etdirir. Hələ ötən əsrin 60-80-ci illərində burada təsərrüfat işləri və tikinti işləri üçün aparılan qazıntılar nəticəsində üç-dörd təbəqəli qəbirlər aşkarlanıb. Qəbirlərdən tuncdan və bürüncdən hazırlanmış zinət əşyaları, dulusçuluq məmulatları tapılmış, həmin materiallar Kəlbəcər Tarix- Diyarşünaslıq Muzeyinə verilmişdi. Şəhri-Zar kimi tanınan həmin tarixi ərazi sözün əsl mənasında qədim şəhər mədəniyyətinə məxsus nümunələrlə zəngindir. Buradakı "Daş dirəkli dam" sanki həmin mədəniyyətin şah əsəri hesab olunurdu. Təəssüf ki, işğal dövründə digər tarixi abidələr kimi, "Daş dirəkli dam" da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən barbarcasına dağıdılaraq talan edilib.

Canlı təbiət muzeyi

Uca zirvələri buludlara baş çəkən, sıldırım qayaları, gur şəlalələri, buz kimi soyuq çeşmələri, ətrafa yaşıl don biçən zümrüd meşələri, təkrarsız təbiət mənzərələri ilə heyrətləndirən Kəlbəcər başdan-baş canlı təbiət muzeyini xatırladır. Dağlıq relyefə malik olan rayon mineral su qaynaqları, axar çaylar və faydalı qazıntılarla zəngindir. Dağlar qoynunda yerləşən Kəlbəcəri başdan-başa gülüstan adlandırmaq olar. Otuz mindən artıq bulağı olan Kəlbəcər rayonunun “təbiət muzeyi” adlandırılması təsadüfi deyil. Rayon ərazisində 4 mindən artıq bitki növü bitir və onlardan 200-ü dərman bitkisidir.

İşğal dövrünün izləri

1993-cü il aprelin 2-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilən Kəlbəcərdə 53 min 340 sakin öz dədə-baba yurdundan qovulub, 511 dinc sakin öldürülüb, 321 nəfər əsir və itkin düşüb. Rayonun məcburi köçkün əhalisi respublikanın 56 rayonunun 770 yaşayış məntəqəsində müvəqqəti məskunlaşıb.

Kəlbəcər rayonunun 484 şəhidi var. Onlardan 258-i hərbçi, 226-sı mülki şəxsdir. Vətən müharibəsində rayonun 37 sakini şəhid olub. Kəlbəcərdən olan 3 döyüşçü Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

İşğal nəticəsində rayonun bütün yaşayış məntəqələri, 13 minədək fərdi mənzil talan edilib, 87 tarixi abidə, 1 muzey, 97 məktəb, 9 uşaq bağçası, 116 kitabxana, 43 klub, 42 mədəniyyət evini, tarix-diyarşünaslıq muzeyini, 9 xəstəxananı, 75 tibb məntəqəsi, 23 ambulatoriya, 9 aptek, yüzlərlə inzibati bina, çoxlu sayda texnikanı talan edib, dağıdıb və rayonun milyardlarla manatlıq sərvətini Ermənistana daşıyıblar. Rayona 761 milyon ABŞ dolları məbləğində ziyan dəyib.

Dağıntı və talanlar həm işğal dövrü ilə yanaşı, həm də beş il əvvəl ermənilər rayondan çıxarkən davam edib. Bütün binalar dağıdılıb, yandırılıb, sökülüb. Ağaclar kəsilib, meşələrə od vurulub.

Altı zər, üstü zər Kəlbəcər…

Kəlbəcərin bir özəlliyi də onun loğman təbiəti, təmiz havası və şəfalı su mənbələrinin olmasıdır. Həzm sistemi xəstəliklərinin əvəzsiz müalicəsi hesab olunan zəngin mineral tərkibə malik olan İstisu müalicə ocağı burada yerləşir. İstisu mineral bulaqları 1138-ci ildə güclü zəlzələ zamanı yerin qabarması, çatlaması nəticəsində əmələ gəlib. İstisu mineral suları hipertermal, karbon qazlı, hidrokarbonatlı-xloridli-sulfatlı-natriumludur və daim çağlayan 12 bulaqdan ibarətdir. İstisuyu yerin təkindən 58,8 dərəcə C istiliyində qaynayır. Mineralların sayı 6,7 qrama çatan 1 litr suyun tərkibi göstərir ki, litium, brom, yod, mərgümüş, fosfor, sink, med, nikel, maqnezium, dəmir və s. kimyəvi maddələrlə zəngindir. Ərazidəki bulaqlardan biri 8 metrədək hündürlükdə fəvvarə vurur. Yuxarı İstisu, Aşağı İstisu, Keşdək, Qarasu, Mozçay, Bağırsaq, Qotursu kimi çox böyük müalicə - balneoloji təsirə malik mineral su yataqları Kəlbəcərə dünya şöhrəti qazandırıb. İstisu mineral suları özlərinin əlverişli qaz və kimyəvi tərkibinə, yüksək temperaturuna, böyük təbii ehtiyatlarına görə xüsusilə fərqlənir. Onun suları ilə insanın həm xarici, həm də daxili xəstəliklərini müalicə etmək mümkündür.

“İstisu” İstirahət-Müalicə Kompleksinin 34 hektar ərazidə salınması və gündəlik 300 nəfəri qəbul etməsi üçün inşaat işləri gedir. Kompleksdə sağlamlıq-bərpa mərkəzi ilə yanaşı, 10 kottec də tikilir.

Sakinlər doğma yurda dönürlər

İşğaldan azad edilmiş digər ərazilərdə olduğu kimi, Kəlbəcərdə də genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri aparılır. Bu il avqustun 20-dən etibarən Kəlbəcər şəhərinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlanıb. Böyük Qayıdış prosesinin növbəti əlamətdar hadisəsi kimi, Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Kəlbəcər şəhərinə köçən sakinlərlə görüşmüş, onlara yeni mənzillərin açarlarını təqdim ediblər.

Həmin mərasim zamanı Prezident İlham Əliyev deyib: “Dövlət sizin üçün burada gözəl şərait yaradıb. Kəlbəcər şəhəri indi dünyanın ən gözəl mənzərəli şəhərlərindən birinə çevrilir. Siz artıq birinci yaşayış kompleksində evlərlə təmin olunursunuz, amma inşaat işləri bununla bitmir. Bu gün təməlini qoyduğum növbəti yaşayış komplekslərində yaxın gələcəkdə sizin qohumlarınız, dostlarınız gəlib yerləşəcək. Birinci mərhələdə “Böyük Qayıdış” Proqramı çərçivəsində Kəlbəcər şəhərində dörd yaşayış kompleksinin inşası nəzərdə tutulur və bu binalarda 10 mindən çox insan yaşayacaq. Təbii ki, lazım olan bütün digər infrastruktur layihələri də icra edilibdir. İşıq, su, təbii qaz çəkilib, yollar salınıb, minalardan təmizləmə işi aparılıb. İndi Kəlbəcər şəhərində gözəl məktəb tikilir və gələn il istifadəyə veriləcək. Ancaq builki dərs ilini kəlbəcərli uşaqlar modul tipli məktəbdə oxuyacaqlar.

Bu gün, o cümlədən ona görə tarixi bir gündür ki, ölkəmizin ən böyük rayonu olan Kəlbəcər və onun şəhəri artıq canlanır, buraya həyat qayıdır və əminəm ki, siz burada rahat yaşayacaqsınız. Siz buna layiqsiniz. Uzun illər ərzində ağır şəraitdə - çadırlarda, uyğunlaşdırılmış binalarda, uşaq bağçalarında, yataqxanalarda - müxtəlif yerlərdə yaşamısınız, həyatınız çox ağır olub”.

Yenidən tikilən, yenidən qurulan Kəlbəcər

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan mayın 28-də Kəlbəcər-Laçın avtomobil yolunda görülən tikinti işləri ilə tanış olublar.

Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Kəlbəcərə ilk səfərləri çərçivəsində “Kəlbəcər” yarımstansiyasının açılışında iştirak ediblər. Dövlət başçısı Lev çayı üzərində su elektrik stansiyasının tikintisi ilə tanış olub, Kəlbəcər-Laçın avtomobil yolu üzərində yaradılacaq 3,4 kilometr uzunluğundakı tunelin təməlini qoyub.

Dövlət başçısının tapşırığına əsasən, aparılan quruculuq işləri çərçivəsində rayonda “Kəlbəcər-1”, “Meydan”, “Qamışlı”, “Soyuqbulaq”, “Çıraq-1”, “Çıraq-2”, “Zar” Kiçik Su Elektrik stansiyaları (KSES), həmçinin “Yuxarı Vəng” Su Elektrik Stansiyası, habelə 110/35 kV-luq “İstisu” yarımstansiyası, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının “yaşıl enerji” zonasına çevrilməsi ilə bağlı Vəng kəndində “Aşağı Vəng”, “Nadirxanlı” və “Çaykənd” Kiçik Su Elektrik stansiyaları istismara verilib.

Dövlət başçısı Yanşaq, Zallar və Zar kəndlərinin, habelə İstisu qəsəbəsinin, Kəlbəcər şəhərində birinci və ikinci yaşayış komplekslərinin, inzibati binanın və məktəb binasının təməllərinin qoyulması, “İstisu” mineral su zavodunun açılış mərasimlərində iştirak edib.

Avqustun 21-də Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Toğanalı-Kəlbəcər-İstisu avtomobil yolunda görülən işlərlə tanış olublar. Onlar Kəlbəcər şəhərində 4-cü yaşayış kompleksinin təməlqoyma mərasimində iştirak edib, şəhərdəki 1-ci yaşayış kompleksinin ərazisində fərdi və çoxmərtəbəli evlərdə yaradılan şəraitlə tanış olub, buraya köçən sakinlərlə görüşüblər. Həmin gün Prezident İlham Əliyev “Balland-Kəlbəcər balı, arı və arıçılıq məhsulları mağazası”nın açılışında iştirak edib, Kəlbəcər şəhərində 3-cü yaşayış kompleksinin və şəhər parkının təməlini qoyub.

Rayonda aparılan nəhəng quruculuq işləri dağlar diyarının gözəl gələcəyindən, azad olunmuş ərazilərə “Böyük Qayıdış”ın uğurlu perspektivindən xəbər verir. Vətən müharibəsində qazanılan möhtəşəm Zəfərdən sonra işğaldan azad edilmiş regionların iqtisadiyyata reinteqrasiyası ölkəmizin inklüziv və dayanıqlı inkişafı üçün yeni üfüqlər açır.