Bakı, 6 yanvar (AZƏRTAC). Son iki əsrdə dünyada sənaye cəmiyyətinin təşəkkülü və inkişafı bir sıra ölkələrin iqtisadiyyatında sistematik böhranlarla müşayiət olunmuşdur. XX əsrə qədər baş vermiş böhranların fərqləndirici xüsusiyyəti onların bir və ya iki-üç ölkənin hüdudları ilə məhdudlaşması idi. İndi isə sözün həqiqi mənasında beynəlxalq miqyas almış böhranlar getdikcə daha çox ölkəni əhatə edir. Ən başlıcası isə, böhranları əvvəlcədən dəqiq proqnozlaşdırmaq və onlardan yaxa qurtarmaq əslində mümkün deyildir. Bir sözlə, qloballaşan və inteqrasiya edən dünyamızda bu böhranlar milli sərhədləri aradan qaldıran və ölkələrə tab gətirməyin şərtlərini diktə edən ümumdünya fəlakəti xarakteri almaqdadır.

Analitiklərin fikrincə, son onilliklərdə iqtisadi kataklizmlərin qarşısını almaq üçün təsirli mexanizmlər yaradılmışdır - təsərrüfat proseslərinin dövlət səviyyəsində tənzimlənməsi möhkəmlənir, beynəlxalq maliyyə təşkilatları tərəfindən ciddi tədbirlər görülür, monitorinqlər keçirilir və s. Amma fakt faktlığında qalır: dünya iqtisadiyyatı resessiyaya səbəb olmuş misilsiz maliyyə böhranı məngənəsinə düşmüşdür. Lakin maliyyə-iqtisadi böhran dünya dövlətlərini özünəməxsus tərzdə birləşdirmişdir. Onlar öz fəaliyyətlərini əlaqələndirməyə məcburdurlar. Məsələn, avropalılar böhranın nəticələrini aradan qaldırmaq üçün beynəlxalq maliyyə sistemində islahat aparılması ideyasını təklif etmiş, G20 ölkələrinin Vaşinqtonda keçirilmiş sammitində və Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (ASİƏT) Lima görüşündə “vahid cəbhə” şəklində çıxış edərək təcili tədbirlər görülməsini qərara almışlar.

Asiya ölkələri də arxayınlaşmır. Məsələn, Yaponiya iqtisadiyyatda mənfi proseslərin və əmək bazarında təhlükəli vəziyyətin tənzimlənməsi məqsədi ilə görüləcək tədbirlərin maliyyələşdirilməsi zərurətini nəzərə alaraq, büdcə xərclərini təqribən 1 trilyon dollar artırmağı planlaşdırır.

Çin ixracı Asiya, Orta Şərq və Cənubi Amerikanın inkişaf etməkdə olan ölkələrinə yönəltmək niyyətindədir, çünki hazırda Çinin ixracının 60 faizini təmin edən ABŞ, Aİ və Yaponiya böhrandan daha çox zərər çəkmişdir. Xatırladaq ki, son məlumatlara görə, Çinin inkişaf etməkdə olan ölkələrlə əmtəə dövriyyəsi inamla artmaqdadır. Məsələn, Hindistanla əmtəə dövriyyəsi 41,6 faiz artaraq 48,8 milyard dollara çatmışdır.

Xatırladaq ki, bu qlobal böhranın mərkəzində öz nou-hausu olan Amerikanın ipoteka krediti və maliyyə sistemi dayanır. Məsələyə bir qədər aydınlıq gətirməyə çalışaq. Faiz dərəcələrinin aşağı olması əhalinin ən müxtəlif təbəqələri üçün kreditlərin cəlbediciliyini artırmışdı. Heç nə ilə təmin olunmayan kreditlərin sayının hədsiz artması bir növ gec təsir göstərən bombaya oxşayırdı. Bu bombanın partlaması nəticəsində əvvəlcə tikinti sənayesi dağıldı, çünki banklar tikintini kreditləşdirməkdən imtina etdi, sonra işsizlik yarandı, daha sonra “domino” prinsipi üzrə bütün maliyyə sisteminin dağılması, inkişaf etmiş ölkələrin bir çoxunda iqtisadiyyatın artım sürətinin və istehsalın azalması başlandi. Zəncirvari reaksiya nəticəsində neftə tələbat azalmış, bu da öz növbəsində neftin qiymətinin aşağı düşməsinə və inflyasiyanın artmasına gətirib çıxardı.

ABŞ prezidenti vəzifəsinə seçilmiş Barak Obama “Time” jurnalına müsahibəsində demişdir: “ABŞ-da müsbət dinamika yalnız 2010-cu ildə nəzərə çarpa bilər, bu şərtlə ki, atılan addımlar düzgün olsun”. Lakin “Energy İnformation Administration”un məlumatına görə, resessiya ilə əlaqədar ABŞ neft idxalını 40 faizə qədər azaldacaqdır. Xatırladaq ki, hazırda dünyada idxal edilən “qara qızıl”ın 30 faizi Birləşmiş Ştatların payına düşür.

Ekspertlərin fikrincə, 2009-cu il dünya iqtisadiyyatı tarixində ən çətin illərdən biri olacaq və “iqtisadi indikatorların heç biri böhranın tezliklə başa çatacağından xəbər vermir”.

Azərbaycanlı analitiklərin fikrincə, çox əlamətdar haldır ki, dünya bazarlarında qeyri-sabitlik fonunda, məsələn, avro ilə müqayisədə Azərbaycan manatı və Amerika dolları möhkəmlənir.

Dünya bazarlarında neftin qiymətinin kəskin şəkildə aşağı düşməsinin nəticələrini biz hələ o qədər də hiss etmirik. Hətta daşınmaz əmlak bazarında qiymətlərin bir qədər aşağı düşməsi müşahidə olunur. Neftin 1 barrelinin qiyməti 40 dollardan bir qədər çox olduğu indiki vəziyyətdə bizim neft sənayemiz, məsələn, Rusiyanın neft sənayesindən fərqli olaraq yüksək rentabelliyi ilə səciyyələnir. RF Prezidentinin köməkçisi Arkadi Dvorkoviçin sözlərinə görə, son 10 ildə ilk dəfə Rusiyanın büdcəsində kəsir yaranacaq və bu kəsir ehtiyat fond hesabına ödəniləcəkdir. Ədalət naminə deməliyik ki, Prezident Dmitri Medvedev RF-də sosial sahədə heç bir milli layihə üzərində işin dayandırılmayacağını bəyan etmişdir.

Bəs bu böhran Azərbaycanın maliyyə sektorunda necə əks olunacaqdır? Beynəlxalq Valyuta Fondunun missiyasının rəhbəri Valeriya Fikera Bakıya səfərinin yekunlarını şərh edərək demişdir ki, Azərbaycan Milli Bankının gördüyü tədbirlər sayəsində ölkənin maliyyə strukturları indiki sarsıntılar dövrünə kifayət qədər davamlı vəziyyətdə daxil olmuşdur. Fondun ekspertləri 2009-cu il üçün Azərbaycanın dövlət büdcəsini və dünya maliyyə böhranı fonunda respublika iqtisadiyyatında vəziyyəti təhlil edərək bu qənaətə gəlmişlər ki, Azərbaycanın bank sistemində vəziyyət kifayət qədər sabitdir.

Valeriya Fikera demişdir: “Biz Azərbaycandakı vəziyyəti bütövlükdə sabit kimi qiymətləndiririk və hesab edirik ki, ölkə böhranın nəticələrini, onun təsirini aradan qaldırmağa tam hazırdır”.

Onun sözlərinə görə, Milli Bank və Maliyyə Nazirlyi mövcud riskləri aydın təsəvvür edir və onları aradan qaldırmağa hazırdır. Üstəlik, başqa ölkələrdən fərqli olaraq, Azərbaycan güclü kapital axını ilə üzləşməmişdir, bu isə bizim üçün müəyyən üstünlüklər yaradır.

Yeri gəlmişkən, Azərbaycan Beynəlxalq Bankının (ABB) mətbuat xidməti bildirir ki, hazırda ABB-də respublika əhalisinin 492,7 milyon manat əmanəti saxlanılır. Bu, keçən ilin əvvəli ilə müqayisədə 26,2 faiz çoxdur. Təkcə bu fakt əhalinin Azərbaycan banklarına etimadının əyani göstəricisidir.

Dövlətin ümumi ehtiyatlarının və Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin 2008-ci il sentyabrın axırı üçün qeydə alınmış ümumi məbləği 16 milyard ABŞ dolları və ya xarici borcun məbləğindən 6 dəfə çoxdur.

Bundan əlavə, BVF missiyası rəhbərinin fikrincə, “qiymətlərin indiki səviyyəsində 2009-cu ildə icmal büdcədə heç bir kəsir yaranmayacaq, Dövlət Neft Fondunun və dövlət büdcəsinin gəlirləri dövlət xərclərinin maliyyələşdirilməsi üçün kifayət edəcəkdir”.

Beləliklə, BVF missiyasının fikrincə, 2009-cu ilin dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan məbləğ əsaslıdır və bu siyasət ölkə iqtisadiyyatını qoruyur.

Əlbəttə, bütün bunlar heç də o demək deyil ki, əgər böhran çox uzanarsa Azərbaycanı iqtisadi problemlər gözləmir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2008-ci il dekabrın 27-də Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin açılış mərasimində dediyi kimi, Azərbaycan iqtisadiyyatı dünya iqtisadiyyatının bir parçasıdır və xaricdə baş verən proseslər istər-istəməz öz növbəsində Azərbaycana da təsir edə bilər. Biz bu məsələlərin həlli ilə məşğuluq, lakin dünyanı bürümüş iqtisadi və maliyyə böhranını Azərbaycan xalqının hiss etməməsi üçün əlavə tədbirlər görülməsi zəruridir. Bunun üçün bizim imkanlarımız, iradəmiz, hərtərəfli düşünülmüş siyasətimiz var.

2008-ci ildə dünyada baş vermiş maliyyə ajiotajı, istehsalın tənəzzülü, işçilərin kütləvi şəkildə işdən azad edilməsi fonunda Azərbaycan iqtisadiyyatı yüksək sürətlə inkişaf etmiş, məqsədyönlü şəkildə yeni iş yerləri açılmışdır. Dövlət Statistika Komitəsinin 2008-ci ilin noyabr ayı üçün olan məlumatına görə, təkcə emal sənayesində istehsalın artımı 8 faiz təşkil etmişdir, istehsalın 51,6 faizi qeyri-dövlət sektorunun payına düşür.

BVF-nin və Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının orta və kiçik biznesə həsr olunmuş birgə hesabatına görə, Azərbaycan islahatlar sahəsində lider olmuşdur və 64 bənd irəliləyərək, hazırda dünyada 33-cü yeri tutur. Bu fakt çox böyük sıçrayışdır.

Prezident İlham Əliyevin iqtisadi siyasətinin əsas aspekti infrastruktur sahələrinin, qeyri-neft sektorunun inkişafıdır. Bu isə ölkənin inkişafının rəhnidir.

Dövlətimizin başçısı Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi günü və Yeni il münasibətilə Azərbaycan xalqına təbrikində demişdir “Təsadüfi deyil ki, 2008-ci ildə Dünya Bankı Azərbaycanı bir nömrəli islahatçı ölkə kimi tanıdı və bunu bəyan etdi. Bu onu göstərir ki, Azərbaycanda aparılan ciddi, düşünülmüş iqtisadi islahatlar öz bəhrəsini verir və dünya miqyasında Azərbaycan çox böyük nüfuza malikdir, çox böyük hörmətə malikdir”.

Tamilla Nuriyeva

AZƏRTAC-ın müxbiri