Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

Azərbaycanda neft və palçıq vulkanizmi

Azərbaycanda neft və palçıq vulkanizmi

Bakı, 13 may, Vahid Şükürov, AZƏRTAC

Lökbatan Bakının ətrafındakı çoxlu maraqlı faktların olduğu və Azərbaycanın neft sənayesinin tarixini əks etdirən nümunələrlə zəngin olan qəsəbədir.

Qəsəbənin ərazisində hələ qədim vaxtlarda karvanlar dayanıb, belə ki, bu məkan dəvələrin tez-tez batdığı ərazi olub. Məhz Lökbatan adı da (Lökbatan tərcümədə “dəvə batan” deməkdir) bununla bağlıdır. 1931-1932-ci illərdə neft quyularında fontanlar və hasilatla əlaqədar qəsəbə böyüməyə başlayıb. Hər şeyi ardıcıllıqla nəql edək.

Qəsəbənin yaxınlığında eyniadlı palçıq vulkanı var. Bu, Azərbaycanın ən böyük və dünyanın ən aktiv palçıq vulkanlarından biridir. Burada 1810-cu ildən bəri 25 püskürmə baş verib, o cümlədən onların ən güclüsü 1977-ci ildə olub. Elə bu yaxınlarda vulkan yenidən oyanmağa başlayıb. Güclü palçıq və qaz püskürməsi müşahidə olunub. Bəzi yerlərdə vulkanın krater sahəsi qaynayan qazanı xatırladırdı. Sübh vaxtı isə vulkan püskürməsinin başladığını xəbər verən gurultulu səslər eşidilirdi. Tezliklə burada güclü partlayış oldu. Vulkanın zirvəsində səs-küylü palçıq kütləsi 350 metr yüksəkliyə qalxdı. Bu kütlə yerin təkindən çıxan qazla birlikdə alovlanmağa başladı. Ətrafı çəhrayı-qırmızı işıq bürüdü. Yaxınlıqdakı qəsəbələrdə - bir neçə on kilometr uzaqlıqda da günorta olduğu kimi işıqlı idi. Vulkan böyük miqdarda palçıq püskürdü və o, ətraf əraziləri örtdü. Sonuncu püskürmə 2017-ci ildə qeydə alınıb. Bu palçıq püskürməsi o qədər güclü idi ki, həmin sahədə 3,0 maqnitudalı zəlzələ qeydə alındı. Həmin vulkan özünün həcminə və aktivliyinə görə 1998-ci ildən bəri UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilməyə namizəd idi. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan palçıq vulkanlarının sayına görə dünyada birinci yeri tutur. Amma məhz Lökbatan palçıq vulkanı neft sənayesi ilə sıx bağlıdır.

2017-ci ildə Lökbatan palçıq vulkanının püskürməsi

Lökbatan vulkanı (2021-ci ilin fotosu)

Bu maraqlı təbiət hadisəsini araşdıran alimlər neft və qaz yataqlarının palçıq vulkanları ilə əlaqəsini hələ onilliklər öncə tədqiq ediblər. 1832-ci ildə N.Voskoboynikov və A.Quryev palçıq vulkanizminin bir sıra məsələlərini araşdırıblar. Onlar yazırdılar ki, vulkanların püskürməsinin səbəbi neft yataqlarından ayrılan karbon qazlarıdır. N.Palibinin 1875-ci ilə aid yolüstü qeydlərində belə bir maraqlı abzası oxumaq olar: “Boğ-Boğa palçıq vulkanı (Abşeron yarımadasında yerləşir – müəllif.) neft hasil edən yeraltı laboratoriyanı xatırladır”.

Burada xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, hətta görkəmli kimyaçı alim D.Mendeleyev neft-qazın yaranması prosesinin vulkanizmlə əlaqəsini göstərirdi. Onun zənnincə, palçıq vulkanları hazırda neftin davam edən əmələ gəlməsi prosesinin sübutudur.

Palçıq vulkanları ilə neft yataqlarının genetik əlaqəsini ilk dəfə görkəmli alim, akademik İ.Qubkin əsaslandırıb. O hesab edirdi ki, palçıq vulkanları bir “mayak” kimidir və neft və təbii qazın sənaye ehtiyatlarını göstərir. Bu nəzəri ehtimallar ötən əsrin 30-cu illərində təcrübədə də öz təsdiqini tapıb.

Bundan əvvəl, uzun müddət ərzində palçıq vulkanlarının olduğu ərazilər yerin dərinliklərində karbohidrogen ehtiyatlarının kəşf edilməsi baxımından perspektivli sayılmırdı. Palçıq vulkanizmi neft və qaz yataqlarının məhv olmasına gətirib çıxaran amil kimi qiymətləndirilirdi. Bununla yanaşı, bəzi geoloqlar tamamilə əks nöqteyi-nəzərdən çıxış edirdilər. Elələri vardı ki, hətta neft quyularını vulkanlara istiqamətlənərək qazmağı təklif edirdilər. Bu məsələdə davam edən diskussiya 1933-cü ildə yekunlaşdı. Geoloq Baxış Sultanov məsələni elmi cəhətdən əsaslandırıb və Lökbatan palçıq vulkanının yaxınlığında - gil süxurlarının olduğu ərazidə kəşfiyyat quyusu qazmağı təklif edib. Onun bədxahları bu barədə dərhal respublika rəhbərliyinə - Mircəfər Bağırova məlumat verdilər. Quyuların bilavasitə palçıq vulkanlarının yaxınlığında qazılması nəzəriyyəsi həmin vaxt məqsədəuyğun sayılmırdı və Sultanovun karyerası məhz bu quyunun nəticələrindən asılı idi. Amma tale onun üzünə güldü. Lökbatanda palçıq vulkanının yaxınlığında yerləşən 45 nömrəli quyuda gündəlik 20 min ton neft debiti ilə böyük fontan başladı. Bu hadisənin şahidləri deyirlər ki, dənizə tərəf geniş neft çayı axırdı, fontan isə 100 metr yüksəkliyə qalxırdı. Müqayisə üçün deyək ki, adi quyu orta hesabla 4-6 ton neft verə bilir.

Sultanovun elmi proqnozu doğru çıxdı və bu quyu məhsuldarlığına görə rekord vurdu. Beləliklə, sübut olundu ki, vulkanla əhatə olunmuş zona neft yataqlarını məhv etmir. Lökbatan vulkanının timsalında dünyada ilk dəfə palçıq vulkanizminin neft yataqları ilə genetik əlaqəsi sübut olundu və vulkanların yaxınlığında yeni yataqların axtarılmasının zəruriliyi meydana çıxdı.

Bu kontekstdə oxucular üçün onu da bilmək maraqlı olardı ki, sonradan Mircəfər Bağırovun göstərişi ilə B.Sultanovun portreti “Görkəmli geoloq Baxış Sultanov Azərbaycanda yeni böyük neft yatağı kəşf edib” yazısı ilə vağzalyanı meydanda asıldı.

Məşhur quyu bu yaxınlara qədər fəaliyyət göstərirdi, amma 2015-ci il avqustun 28-də texniki səbəblərdən konservasiya edildi. Bu quyu quruda ən məhsuldar neft mənbəyi idi. Hesablamalara görə, onun istismarı dövründə 273 min ton neft və 800 milyon kubmetr qaz hasil edilib. Dünyada çox az sayda quyu belə rəqəmlərlə fərqlənə bilər. Onu da qeyd etmək maraqlı olardı ki, quyunun texniki parametrləri də yüksək olub: onun dərinliyi 647 metr idi, məşhur neft fontanı isə 564 metr dərinlikdən vurub. Bu gün tarixi quyuda görkəmli geoloq Baxış Sultanova, həmçinin qazıntıda iştirak etmiş usta Ağaverdi Şahverdi oğluna həsr olunmuş xatirə lövhələrini görmək olar. Lökbatan sahəsində 94 illik istismar müddətində 1766 quyunun qazılmasına baxmayaraq, 45 nömrəli quyu onların arasında xüsusi yer tutur.

Məşhur 45 nömrəli quyu

Oxucu üçün onu da öyrənmək maraqlı olacaq ki, Azərbaycanda palçıq vulkanları ilə bağlı çoxlu sayda istismar edilən neft və qaz quyusu var. Onların arasında Abşeron yarımadasının köhnə quyuları, Kürətrafı, Abşeron və Bakı arxipelaqlarının buxtaları var. Palçıq vulkanlarını çox vaxt təbii axtarış-kəşfiyyat quyuları adlandırırlar. Onlar torpağın təkindən geoloqlar üçün qiymətli materiallar təqdim edir.

Yer kürəsində Azərbaycanın yeraltı sərvətlərinin unikallığı ilə müqayisə olunacaq ərazi tapmaq mümkün deyil, Lökbatan vulkanı və məşhur 45 nömrəli quyu isə bu faktın daha bir sübutudur. Həmin quyu Azərbaycanın neft sənayesində parlaq iz qoyub, milli neft hasilatının yeni səhifəsi də məhz onunla başlayıb. Ölkəmizin ən məhsuldar quyusu olan 45 nömrəli quyu tarixdə əbədi qalacaq.

 

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

İsmayıllıda qanunsuz heyvan kəsiminin qarşısı alınıb

Riyaziyyat fənni üzrə kurikulum və dərsliklər yenilənir

Xankəndi stadionunda keçirilən oyunda topa ilk toxunuşu şəhid övladı edib

Vətəndaşlar arterial hipertenziya ilə bağlı 26 adda dərman preaparatını icbari tibbi sığorta hesabına əldə edəcəklər

Azərbaycan və Sudan mərkəzi bankları gələcək əməkdaşlıq imkanlarını dəyərləndirib

İtaliyada azərbaycanlı rəssamların əsərlərindən ibarət sərgi açılacaq

“Sumqayıt” stansiyası indiyədək 51 milyard kilovat/saat elektrik enerjisi istehsal edib

Azərbaycanda 40 radiotezlik kanalının ayrılmasına qərar verilib

Özəl tibb müəssisələri üçün icbari tibbi sığorta müraciətləri elektron qaydada qəbul olunacaq

Deputat: Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki rolunun keyfiyyətcə dəyişdiyi aydın görünür

Zəfərdən sonra qurulan gələcək: Böyük Qayıdış və regional sülhün strateji perspektivləri - ŞƏRH

Milli Dram Teatrında “İvan İliçin ölümü” tamaşasının premyerası olub

Soltanlıya qayıdış: 33 illik həsrətdən sonra doğma yurdda yeni həyata başlayan sakinlərin sevinc hissləri

Bu il Naxçıvanda istehlakçılara 6 milyon manata yaxın vəsait qaytarılıb

Zaqatalanın aqrar sektorunda yeni layihələrin icrası dinamik inkişafa hədəflənib

Si Cinpin: Çin, Rusiya və ABŞ liderlərinin görüşü məhsuldar olub

Qazaxıstan atçılıq idmanın konkur növü üzrə Olimpiya təsnifat turnirinə ev sahibliyi etmək istəyir

Bakıda “İnterturan” mebel mağazasının fəaliyyəti dayandırılıb

Şəhid mayor Xəyal Məmmədovun ömür və döyüş yolundan bəhs edən kitabın təqdimatı olub

Polşanın hərbi təhsil üzrə nümayəndə heyəti Azərbaycana səfər edib

Rusiyanın iki hava limanında uçuşlara məhdudiyyət qoyulub

BMU-da mühəndislik problemlərinin həllində idarəetməyə dair beynəlxalq elmi konfrans təşkil ediləcək

Hərbi Qələbənin yaratdığı tarixi reallıqlardan dayanıqlı iqtisadi inkişafa ŞƏRH

Günel Anarqızı Praqada keçirilən ədəbi axşamda öz yaradıcılığını təqdim edib

Yağış yağacaq, leysan olacaq - XƏBƏRDARLIQ

Gənclər Fondunun dəstəyi ilə "EKOTERRA" kitabının nəşri və təqdimatı layihəsi yekunlaşıb

Böyük Britaniyada mənzillərin mülkiyyət sisteminin dəyişdirilməsi planlaşdırılır

® “Trendyol” COP31-də dayanıqlılıq və sosial təsir sahəsindəki fəaliyyətini təqdim edib

Böyük Britaniya Ukraynaya 1000 uzaqmənzilli zərbə dronu verəcək

Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun vətəndaşlara göstərdiyi 79 xidmətdən 78-i elektronlaşdırılıb

Mərkəz direktoru: Məqsədimiz Azərbaycanı daha geniş auditoriyaya tanıtmaqdır

Ramin Rzayev: İcbari tibbi sığorta xidmətlərinin keyfiyyəti və əlçatanlığı artırılır

Azərbaycan basketbol millisi Serbiya klubları ilə yoxlama oyunları keçirəcək

Azərbaycanın 9 universiteti QS Dayanıqlılıq Reytinqində yer alıb

bp yeni rəqəmsal mütaliə platformasını istifadəyə verib

Mərkəzi Asiyanın dörd ölkəsi elektrik enerjisinin vahid ticarət platformasını hazırlayır

Mədəniyyət Nazirliyi qrant müsabiqəsi üzrə infosessiya təşkil edib

Mərkəzi Asiya aeroportlarına 5 milyard dollardan çox investisiya qoyulacaq

İdarə Heyətinin sədri: Aktiv məşğulluq tədbirlərinin bütün əhatə dairəsində işəgötürənləri nəzərə alırıq

Estoniya parlamenti Rusiya ilə sərhədin bağlanmasına səs verib

Beyləqanda gənclər süni intellekt və sosial şəbəkə manipulyasiyalarına qarşı maarifləndirilib

Norveçdə təxminən 400 min insan kirayə haqqını ödəməkdə çətinlik çəkir

Tbilisidə baş verən partlayışda 7 nəfər itkin düşüb

Müasir Azərbaycan fəlsəfəsinin ümumdünya fəlsəfi cərəyanları ilə əlaqəsi: ideyalar və təsirlər

Ukrayna münaqişəsi APEC-in Şençjen Bəyannaməsində yer almayıb

İsveçdə canavarları güllələməyi ləğv etmək tələb olunur

“Şəki” sərhəd dəstəsinin ərazisində müasir komendantlıq binası istifadəyə verilib

İmtahan həyəcanı: Abituriyentləri ən çox nə qorxudur? VİDEO

İmtahan həyəcanı: Abituriyentləri ən çox nə qorxudur? VİDEO

Putin Rusiya, ABŞ və Çinin münaqişələrin həllində ortaq maraqlarını qeyd edib

Azərbaycanlı alim Qahirədə keçirilən simpoziumda çıxış edib

Qərbi Azərbaycan İcması Tom Lantos Komissiyasını qərəzli yanaşmadan əl çəkməyə çağırıb

Azərbaycan və Xüsusi Olimpiya Avropa-Avrasiya regionu arasında əməkdaşlıq müzakirə olunub

Bakıda Azərbaycan və İraq türkmanları arasında əlaqələrin inkişafına həsr olunan beynəlxalq konfrans

AzTU Pakistanın Milli Elm və Texnologiya Universiteti ilə əməkdaşlığı genişləndirir

Elman Abdullayev: Süni intellekt beynəlxalq münasibətlərin qaydalarının yenidən formalaşmasına səbəb ola bilər VİDEO

Elman Abdullayev: Süni intellekt beynəlxalq münasibətlərin qaydalarının yenidən formalaşmasına səbəb ola bilər VİDEO

Vilnüsdə “Qarabağ gündəliyi” kitabının təqdimatı olub

FIFA danışılmış oyunlarla bağlı anonim məlumatların verilməsi üçün yeni sistem yaradıb

Prezident İlham Əliyev: Bu gün Azərbaycan Cənubi Qafqazda əsas logistika və energetika habıdır

Azərbaycan Prezidenti: Heydər Əliyev Fondu Vyetnamla humanitar münasibətlərin dərinləşməsinə fəal surətdə kömək edir

Prezident İlham Əliyev: Vyetnam biznesinin Azərbaycan iqtisadiyyatında iştirakı münasibətlərin mühüm tərkib hissəsidir

Bakıda Xüsusi Olimpiya proqramı çərçivəsində Avropa badminton yarışı start götürüb VİDEO

Bakıda Xüsusi Olimpiya proqramı çərçivəsində Avropa badminton yarışı start götürüb VİDEO

Prezident: Azərbaycan-Vyetnam iqtisadi-ticari əlaqələri ardıcıl şəkildə inkişaf edir

Soltanlı kəndində daha 16 ailəyə evlərinin açarları təqdim olunub

Azərbaycanın turizm imkanları Belarusun üç şəhərində təbliğ olunub

Prezident İlham Əliyev Vyetnam Xəbər Agentliyinə müsahibə verib

Lətif Kərimovun anadan olmasının 120 illiyi münasibətilə yeni rəqəmsal platforma yaradılıb

İspaniyadan gətirilən qida məhsulunda uyğunsuzluq aşkarlanıb

Dövlət Reklam Agentliyi: Sahibkarlar reklam yerləşdirməzdən əvvəl Agentlikdən məsləhət almalıdırlar

Bakıda görkəmli kinorejissor Rasim İsmayılovun xatirəsi anılıb VİDEO

Bakıda görkəmli kinorejissor Rasim İsmayılovun xatirəsi anılıb VİDEO

Elçin Əsgərov: İraq türkmanlarının parlamentdə və hökumətdə təmsilçiliyi əhalinin sayına uyğun olmalıdır

Tovuzda sahibkarlıq subyektlərinin fəaliyyəti ilə tanışlıq olub

Azərbaycanda sabaha gözlənilən hava şəraiti açıqlanıb - PROQNOZ VİDEO

Azərbaycanda sabaha gözlənilən hava şəraiti açıqlanıb - PROQNOZ VİDEO

® Fuad Əbdürrəhmanov “Xalq Əmanəti” layihəsinin 27-ci nəşrində

İcraçı direktor: Kiberdiplomatiya inkişaf etdirilməli və qarşılıqlı əlaqələr gücləndirilməlidir

BDYPİ xəbərdarlıq edir: Yol yarış meydanı deyil, ictimai məsuliyyət mühitidir VİDEO

BDYPİ xəbərdarlıq edir: Yol yarış meydanı deyil, ictimai məsuliyyət mühitidir VİDEO

Vüqar Behbudov: Bu gün Bakı dostluğun, həmrəyliyin və bərabər imkanların təntənəsinə ev sahibliyi edir

Azərbaycan səfirliyi Moskvada qadınların ailədə roluna dair məruzə təqdim edib

Sədr müavini: Bütün proseslər sistemləşdirilərək avtomatlaşdırılır

Azərbaycan-Türkmənistan qardaşlıq münasibətləri uğurla inkişaf edir

Nazir: Əlilliyi olan şəxslər arasında idmanın inkişafı inklüzivliyin təmin olunmasının ən əlverişli yollarından biridir VİDEO

Nazir: Əlilliyi olan şəxslər arasında idmanın inkişafı inklüzivliyin təmin olunmasının ən əlverişli yollarından biridir VİDEO

Elşad İsgəndərov: Azərbaycan və İraq türkmanlarının tarixi taleyi ortaq dövlətçilik ənənələri ilə bağlıdır

Azərbaycan-Vyetnam strateji tərəfdaşlığı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur

Elm Fondunun 2027-ci il hədəfləri: yeni qrant müsabiqələri və gənc alimlərə dəstək

Fransa Ukraynada hərbi personalının iştirakını təsdiqləyib

Yalçın Camalov: Müasir texnologiyaların və innovasiyaların tətbiqi yeni təsərrüfatların yaradılmasına şərait yaradır VİDEO

Yalçın Camalov: Müasir texnologiyaların və innovasiyaların tətbiqi yeni təsərrüfatların yaradılmasına şərait yaradır VİDEO

Xocalının Daşbulaq kəndində tut bağları genişlənir – 250-yə yaxın sakin işlə təmin olunub

Çin, ABŞ və Rusiya liderlərinin üçtərəfli görüşü başlayıb VİDEO

Çin, ABŞ və Rusiya liderlərinin üçtərəfli görüşü başlayıb VİDEO

İran: Regional təhlükəsizlik xarici müdaxilə olmadan təmin edilməlidir

Xəzərin sahilboyu ərazilərinin idarə olunmasında beynəlxalq təcrübə öyrənilir

Taleh Ziyadov: Badminton hər kəsin oynaya biləcəyi idman növüdür VİDEO

Taleh Ziyadov: Badminton hər kəsin oynaya biləcəyi idman növüdür VİDEO

Sədr müavini: Azərbaycanda turizm sahəsində çalışanların sayı 46 faiz artıb VİDEO

Sədr müavini: Azərbaycanda turizm sahəsində çalışanların sayı 46 faiz artıb VİDEO

Fransada vəkillər polislərin yaralanması ilə bağlı açıqlamalarına görə naziri məhkəməyə veriblər

İraq Hörmüz boğazında böhran səbəbindən neftini alternativ marşrutlarla daşıyır

Fərid Cəfərov: Sahilboyu ərazilərdə genişmiqyaslı söküntüyə ehtiyac yaranmaması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülür

Ortaq türkoloji irs işığında: Bakıda Azərbaycan-özbək dil əlaqələrinə yeni baxış

Gələn il sahibkarlar mobil həllər vasitəsilə avtomatlaşdırılmış bəyannamələri təqdim edə biləcək VİDEO

Gələn il sahibkarlar mobil həllər vasitəsilə avtomatlaşdırılmış bəyannamələri təqdim edə biləcək VİDEO

Azərbaycan Ümumdünya Antidopinq Agentliyinin iclasında təmsil olunub

Tütündən istifadə hər il 8 milyon insanın həyatına son qoyur

Mahmud Xəlil Cayırlı: Azərbaycan və İraq türkmanlarını ortaq Oğuz irsi, dil və mədəniyyət birləşdirir

Rəis müavini: Xəzər sahilindəki ərazilərin planlaşdırılması zamanı mövcud tələblər və ictimai ehtiyaclar nəzərə alınacaq